Fascinerende ontmoeting tussen Renzo Martens en koloniale expeditiefilm

De opzienbarende, provocerende film Episode III: Enjoy Poverty (2009) van kunstenaar Renzo Martens is in de Galerie van het Tropenmuseum te zien naast By Aeroplane to Pygmyland (1926). Beide films nemen de kijker mee op reis: op zoek naar Papoea's in voormalig Nieuw-Guinea en naar neokoloniale verhoudingen in de Democratische Republiek Congo. Deze vertoningen, te bekijken tussen 15 februari en 14 april 2013, vormen een uitbreiding van de tentoonstelling Onverwachte ontmoetingen.

In Onverwachte ontmoetingen worden steeds twee objecten naast elkaar gezet die gezamenlijk iets vertellen over beeldvorming, de wereld van toen en nu en contacten tussen verschillende culturen. Deze extra 'onverwachte ontmoeting' tussen Enjoy Poverty en By Aeroplane to Pygmyland is gekozen om in te zoomen op de rol van de media bij de beleving van machtsverhoudingen.

Enjoy Poverty

Enjoy Poverty (2009), de afgelopen jaren vertoond in verschillende binnen- en buitenlandse musea, is een spraakmakende film van kunstenaar Renzo Martens over machtsverhoudingen tussen Europa en Afrika. Twee jaar reisde Martens door Congolese conflictgebieden. Zijn film gaat echter niet zozeer over Congo, maar over de mediabeelden van Afrika die de westerse kijker tot medelijden moeten mobiliseren. Martens' provocerende stelling is dat die beelden van armoede niet wezenlijk anders zijn dan de koffie of olie die door westerse mogendheden en multinationals uit Afrika worden weggehaald, zonder dat de lokale bevolking daar profijt van heeft.

By Aeroplane to Pygmeeland

By Aeroplane to Pygmyland (1926) gaat net als Enjoy Poverty over kijken en bekeken worden. De film toont een Amerikaans-Nederlandse expeditie naar voormalig Nieuw-Guinea. Maar eerder dan een documentair verslag was deze koloniale film een middel om een specifiek beeld van de verhoudingen tussen de westerse en niet-westerse wereld neer te zetten. Als cruciale bouwsteen in dat verhaal wordt steeds opnieuw de superioriteit van de westerlingen benadrukt. Zij zijn de helden die het ‘onontgonnen’ gebied bedwingen met hun mankracht, materieel en technologie, waaronder verrekijkers, een vliegtuig en de camera. De Papoea's worden als onwetend geportretteerd.

Ongelijke verhoudingen

Enjoy Poverty grijpt op het genre van de expeditiefilm terug. Martens modelleert zijn personage naar de blanke held, die gevolgd door dragers het binnenland intrekt, en onderweg aan de ‘onwetende’ lokale bevolking zijn kennis etaleert. Martens’ voert die attitude tot het pijnlijke uiterste door, om zo zijn vragen over ongelijke verhoudingen op te roepen. Hij lanceert een cursus: hij leert lokale fotografen dat de beelden van armoede een lucratief exportproduct zijn van hun land. Onder zijn supervisie fotograferen ze uitgemergelde kinderen, in plaats van – slecht verdienende – huwelijksfeesten, zodat zij – en niet de westerse fotografen - geld kunnen verdienen aan hun eigen armoede. Door de rol die Renzo Martens speelt, lijkt het wel of er niets is veranderd al die jaren in de verhoudingen tussen het ‘Noorden’ en het ‘Zuiden’. Of is dit maar schijn?

Renzo Martens

Renzo Martens (1973) studeerde aan de Rietveld Academie in Amsterdam, Politicologie aan de Universiteit van Nijmegen en de Vrije Universiteit van Brussel. In 2010 was hij resident kunstenaar bij ISCP, New York. Zijn film Episode 3 opende het IDFA 2008 en werd sindsdien o.a. getoond in de Berlijn Biënnale (2010); Kunsthalle Goteborg (2011); Stedelijk Museum Amsterdam (2010); Van Abbemuseum, Eindhoven (2011); Kunsthaus Graz (2010); Apex Art New York (2010); Witte de With, Rotterdam (2010) en De Hallen Haarlem (2009). Tijdens de Berlijn Biënnale van 2012 lanceerde Martens het Instituut voor Menselijke Activiteiten in Congo. In 2013 zal Marten’s werk i.s.m. het Instituut voor Menselijke Activiteiten o.a. te zien zijn in Walker Art Centre, Minneapolis; Wiels, Brussels en het Tropenmuseum, Amsterdam.


Noot voor de redactie

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met het Tropenmuseum, Nanja Ruiter, tel. (020) 568 8418, of per e-mail: n.ruiter@kit.nl.

Persfoto's